NASZE MAGAZYNY:
Najnowszy numer:

Zapoznaj się z zawartością
najnowszego numeru magazynu
Magazyn Dźwig 3/2019
Prenumerata
Aktualności
Archiwum czasopism
RESURS – jest czy nie?

fot.UDT(3)
Przepisy rozporządzenia Ministra Przedsiębiorczości i Technologii z dnia 30 października 2018 r. w sprawie warunków technicznych dozoru technicznego w zakresie eksploatacji, napraw i modernizacji urządzeń transportu bliskiego (Dz. U. z 2018 r. poz. 2176) dotyczą fazy eksploatacji wszystkich urządzeń transportu bliskiego wskazanych w § 1 przepisu i skierowane są do ich eksploatujących.

W związku z tym, sformułowane w § 7 rozporządzenia zagadnienia dotyczące konieczności rejestrowania przebiegu eksploatacji UTB, określenia resursu i stopnia jego wykorzystania, stanowią obowiązki eksploatującego UTB.

W celu właściwego zrozumienia resursu, o którym mowa w ww. rozporządzeniu, należy skorzystać przede wszystkim z jego definicji, która podaje, że resurs to parametry graniczne stosowane do oceny i identyfikacji stanu technicznego określone na podstawie liczby cykli pracy i stanu obciążenia UTB w założonym okresie eksploatacji z uwzględnieniem rzeczywistych warunków użytkowania. Należy zwrócić uwagę na szerokie rozumienie i znaczenie ww. definicji, która wskazuje na parametry graniczne danego urządzenia lub jego poszczególnych komponentów, których osiągnięcie powoduje określone, dalsze konsekwencje (np. wymiana, regulacja, naprawa, zmiana parametrów). Należy również zwrócić uwagę, że parametry te są zależne od wielu czynników, takich jak np. rok wytworzenia, rodzaj materiału, zastosowana technologia. W definicji resursu wskazano również na konieczność uwzględnienia do szacunków określonego sposobu użytkowania danego urządzenia technicznego, które jak pokazuje praktyka bywa różne nawet dla tego samego rodzaju i typu urządzeń. Pomocnym do tego szacowania jest reżim pracy danego urządzenia, który może być określony przez odpowiednie cykle pracy, jakim poddawane było urządzenie. W przypadkach, gdy jest to możliwe do oszacowania poprzez odczyt z liczników pracy lub innych rejestratorów, ocena jest dokładniejsza. W przypadku braku takich danych należy natomiast dokonać takich szacunków na podstawie dostępnych metod, opierając się na dobrej praktyce inżynierskiej. W tym celu należy oprzeć się na aktualnym stanie wiedzy technicznej, który obejmuje zarówno aspekt techniczny, jak i ekonomiczny.

Aby dane rozwiązania techniczne odpowiadały stanowi wiedzy technicznej, dla spełnienia tych wymagań muszą być stosowane dostępne w danym momencie, skuteczne środki techniczne, które są racjonalne pod względem kosztu przy uwzględnieniu całkowitego kosztu danych dźwigów. Podstawą do wyboru odpowiednich środków technicznych mogą być normy, wytyczne, rekomendacje oraz inne uznane dokumenty techniczne, naukowe lub branżowe.

W celu wskazania źródła zagadnienia resursu w przepisach, należy sięgnąć do zapisów dyrektywy dźwigowej i maszynowej. Dla dźwigów w pkt 1.1 załącznika I dyrektywy dźwigowej 2014/33/UE wskazano, że w przypadku, gdy istnieje określone ryzyko nieopisane w niniejszym załączniku, zastosowanie mają zasadnicze wymagania w zakresie zdrowia i bezpieczeństwa zawarte w załączniku I do dyrektywy 2006/42/WE. Zasadnicze wymagania w zakresie zdrowia i bezpieczeństwa określone w pkt 1.1.2 załącznika I do dyrektywy 2006/42/WE mają zastosowanie w każdym przypadku.

Zasadnicze wymagania załącznika I dyrektywy maszynowej 2006/42/WE, które mogą mieć zastosowanie, są zawarte w rekomendacji NB-L/REC 2/001 Europejskiej Koordynacji Jednostek Notyfikowanych do dźwigów. W rozumieniu Dyrektywy Maszynowej 2006/42/WE resurs maszyn (przypomina się, że każdy dźwig jest również maszyną), powinien zostać określony przez ich producentów (lub instalatorów) na etapie projektowania i konstruowania w odniesieniu do założonego okresu eksploatacji, z uwzględnieniem danych warunków ich użytkowania. Dyrektywa maszynowa 2006/42/WE wskazuje w sekcji 1.1.2 opisującej Zasady bezpieczeństwa kompleksowego, że maszyna musi być zaprojektowana i wykonana w taki sposób, aby nadawała się do wykonywania swojej funkcji oraz mogła być obsługiwana, regulowana i konserwowana bez narażenia osób na ryzyko w trakcie wykonywania tych czynności w przewidzianych warunkach, ale także z uwzględnieniem możliwego do przewidzenia jej niewłaściwego użycia. Przedsięwzięte środki muszą mieć na celu wyeliminowanie wszelkiego ryzyka w czasie całego założonego okresu eksploatacji maszyny, z jej transportem, montażem, demontażem, unieruchomieniem i złomowaniem włącznie. W celu spełnienia powyższego wymagania (1.1.2 Zasady bezpieczeństwa kompleksowego) należy skorzystać z normy PN-EN ISO 12100 Bezpieczeństwo maszyn - Ogólne zasady projektowania - Ocena ryzyka i zmniejszanie ryzyka, która jest zharmonizowana z dyrektywą maszynową.

Norma podaje „strategię” dotyczącą postępowania przy konstruowaniu maszyn w celu ich bezpiecznego użytkowania. W ww. normie zdefiniowano podstawowe terminy oraz określono metodykę, zasady oceny i zmniejszania ryzyka, aby ułatwić projektantom zapewnienie bezpieczeństwa na etapie projektowania maszyn. Uwzględniając stan wiedzy i doświadczenie w projektowaniu i użytkowaniu maszyn oraz biorąc pod uwagę zdarzenia wypadkowe i wypadki przy pracy oraz ryzyko związane z maszynami, ww. norma dostarcza podstaw do eliminacji zagrożeń, oceny i zmniejszenia ryzyka w odpowiednich fazach cyklu życia maszyny. W odniesieniu do pojęcia resursu norma PN-EN ISO 12100 wskazuje na konieczność określenia ograniczeń dotyczących maszyny. Wskazuje ponadto, że ocena ryzyka rozpoczyna się od określenia ograniczeń dotyczących maszyny, z uwzględnieniem wszystkich faz życia maszyny. Oznacza to, że zaleca się, aby właściwości i parametry użytkowe maszyny lub serii maszyn stosowanych w zintegrowanym procesie, a także związani z tym ludzie, środowisko i wyroby, zostały zidentyfikowane w ramach ograniczeń dotyczących maszyny. W tym celu aspekty, które należy wziąć pod uwagę, powinny uwzględniać czas życia maszyny i/lub jej elementów (np. narzędzia, części zużywające się, komponenty elektromechaniczne), z uwzględnieniem użytkowania maszyny zgodnego z przeznaczeniem oraz dającego się przewidzieć nieprawidłowego użytkowania. Ponadto wskazuje, aby zostały określone zalecane przedziały czasu między przeglądami obsługowymi danego rodzaju urządzenia.

Odnosząc się do zapisów, jakie powinny znaleźć się w instrukcjach dostarczanych wraz z maszyną, to dyrektywa maszynowa w sekcji 1.7.4.2 Treść instrukcji wskazuje na konieczność uwzględnienia przez producenta w instrukcji danej maszyny niezbędnych czynności regulacyjnych i konserwacyjnych, w tym ich częstotliwości. Instrukcje takie muszą zawierać wykaz elementów lub części maszyny, które należy regularnie sprawdzać w celu ewentualnego stwierdzenia ich nadmiernego zużycia, a także określać częstotliwość takich sprawdzeń (w odniesieniu do czasu trwania użytkowania lub liczby cykli), sposób wykonywania niezbędnych sprawdzeń lub testów oraz wyposażenie, jakie należy stosować. Konieczne jest podanie kryteriów dotyczących naprawy i wymiany zużytych części.

Należy również zwrócić uwagę na wymagania zawarte w sekcji 4.1.2.3 Dyrektywy Maszynowej 2006/42/WE, dotyczącej wytrzymałości mechanicznej, z której to wynika, że wymaga się, aby projektant maszyny uwzględnił zmęczenie materiału i zużycie eksploatacyjne. Ponieważ zmęczenie materiału i zużycie zależą od czasu i intensywności użytkowania maszyny, obliczenia muszą się opierać na założeniach okresu eksploatacji maszyny wyrażonego na przykład w liczbie godzin pracy lub cykli eksploatacyjnych. Należy zauważyć, że założenia przyjęte przy projektowaniu maszyny muszą być spójne z instrukcjami producenta pod względem rodzaju i częstotliwości inspekcji i zapobiegawczych środków konserwacji maszyny, a także kryteriów wymiany części ulegających zużyciu.

W przypadku dźwigów objętych zakresem Dyrektywy Dźwigowej 2014/33/UE należy zwrócić uwagę na zapisy zawarte w normie PN-EN ISO 14798 Dźwigi, schody i chodniki ruchome. Metodologia oceny i zmniejszania ryzyka. Powyższa norma jest podstawą do prowadzenia oceny ryzyka z zasadniczymi wymaganiami Dyrektywy Dźwigowej 2014/33/UE. Określa ogólne zasady oraz specyficzne procedury oceny ryzyka. Norma opisuje proces podejmowania decyzji związanych z bezpieczeństwem dźwigów podczas projektowania, konstruowania, montażu i serwisowania dźwigów, podzespołów dźwigowych i systemów. W normie podane są również zasady opracowywania procedur opisujących użytkowanie, próby techniczne, ocenę zgodności i serwisowanie dźwigów oraz zasady opracowywania specyfikacji technicznych i standardów związanych z bezpieczeństwem dźwigów. Norma podaje definicję cyklu życia, który wyznaczany może być dla elementów dźwigu lub całej instalacji dźwigowej. Rozdział 4.3.2.2. ww. normy poświęcony został ocenie cyklu życia dźwigu lub jego elementów. Należy zwrócić uwagę, że nie bez znaczenia w normie pojawiają się czasokresy cyklu życia dźwigu określone na 20 lat oraz czasokresy cyklu życia komponentów określone na 8 lat (rys. 2 ).

Analizując zagadnienie resursu należy ponadto zwrócić uwagę, że o zużyciu instalacji dźwigowej lub jej podzespołu nie decyduje wyłącznie wiek (czas eksploatacji), lecz sposób i warunki, w jakich dana instalacja dźwigowa była eksploatowana. Istotne w tym celu są wszystkie czynności, które były wykonywane przy danym dźwigu, tzn. naprawy, modernizacje, wymiany, konserwacja, przestoje w pracy. Bardzo ważnym zagadnieniem podczas utrzymania zdolności użytkowej dźwigów jest odpowiednia konserwacja, która w dzisiejszych czasach coraz częściej ukierunkowuje się na konserwację prewencyjną, (z ang. preventive maintenance) czyli konserwację zapobiegawczą. Polega ona na wcześniejszym diagnozowaniu możliwego do pojawienia się uszkodzenia lub usterki w dźwigu. Zaletą takiego działania jest wydłużenie czasokresu eksploatacji dźwigu w odniesieniu do podjęcia finalnej decyzji czy modernizować, czy wymieniać dźwig na nowy (rys. 1.).

W odniesieniu do zagadnienia resursu, należy również zwrócić uwagę na zapisy normy PN - EN 13015 Konserwacja dźwigów i schodów ruchomych. Zasady opracowywania instrukcji konserwacji. Mianowicie w pkt 5.2 ww. normy wskazano m.in., jakie informacje dotyczące konserwacji powinny zostać przedstawione w instrukcji eksploatacji.

Podano, że w celu zapewnienia bezpiecznej konserwacji niezbędne jest zidentyfikowanie czynności konserwacyjnych, którymi w szczególności są:

- czynności uznane za niezbędne do prawidłowego i bezpiecznego działania instalacji dźwigowej i jej elementów po zakończeniu montażu,

- czynności uznane za niezbędne podczas „życia” niektórych elementów, wyznaczające, na ile to możliwe, czas lub stan, po osiągnięciu którego działanie lub integralność elementu nie jest nadal zapewniana nawet przy prawidłowej konserwacji.

Podsumowując, należy zauważyć, że zarówno w przepisach Dyrektywy Maszynowej, jak i Dźwigowej, pojęcie resursu wyrażone jest poprzez „przewidywany czas życia maszyny”, „cykl życia maszyny”, „trwałość maszyny i jej elementów”, które są przedmiotem oceny ryzyka przeprowadzanej przez producenta lub instalatora w celu oceny zgodności maszyny (dźwigu) pod kątem spełnienia zasadniczych wymagań w zakresie ochrony zdrowia i bezpieczeństwa.

W praktyce oznacza to, że wytyczne w zakresie resursu UTB powinny być uwzględniane w treści instrukcji eksploatacji producenta urządzenia poprzez określanie m.in. warunków użytkowania, kryteriów zużyć danych elementów UTB, wymagań w zakresie przeprowadzania przeglądów konserwacyjnych, kontroli technicznych, wykonywania okresowych wymian elementów UTB czy konieczności wykonania remontów kapitalnych urządzeń po przepracowaniu danej liczby cykli roboczych / lat eksploatacji.

Wyartykułowanie zagadnienia resursu w przepisie krajowym, jakim jest rozporządzenie Ministra Przedsiębiorczości i Technologii z dnia 30 października 2018 r. w sprawie warunków technicznych dozoru technicznego w zakresie eksploatacji, napraw i modernizacji urządzeń transportu bliskiego (Dz. U. z 2018 r. poz. 2176), pozwala na skuteczne i odpowiedzialne zapewnienie bezpieczeństwa funkcjonowania urządzeń transportu bliskiego zarówno ze strony eksploatujących, jak i jednostek dozoru technicznego.

Materiały źródłowe:

1) Rozporządzenie Ministra Przedsiębiorczości i Technologii z dnia 30 października 2018 r. w sprawie warunków technicznych dozoru technicznego w zakresie eksploatacji, napraw i modernizacji urządzeń transportu bliskiego (Dz. U. z 2018 r. poz. 2176)

2) Dyrektywa maszynowa 2006/42/WE

3) Dyrektywa dźwigowa 2014/33/UE

4) Guide to application of the Machinery Directive 2006/42/EC – Edition 2.1, July 2017

5) Guide to application of the Lifts Directive 2014/33/EU, May 2018

6) Normy zharmonizowane

www.udt.gov.pl

Paweł Rajewski

Kierownik Wydziału Urządzeń Transportu Bliskiego w Departamencie Techniki UDT, wieloletni ekspert techniczny w Grupie Roboczej ds. Dyrektywy Maszynowej 2006/42/WE przy Komisji Europejskiej, ekspert techniczny w Europejskiej Koordynacji Jednostek Notyfikowanych do Dyrektywy Maszynowej 2006/42/WE oraz Dyrektywy Dźwigowej 2014/33/UE, członek międzynarodowego Komitetu Technicznego ISO/TC 178/WG 04 Risk assessment, ISO/TC 178/WG 06 Lift instalations, członek europejskiego Komitetu Technicznego CEN/TC 10/WG 11 Lifting appliances for wind turbines, Przewodniczący Komitetu Technicznego PKN KT 131 ds. Dźwigów, Schodów i Chodników Ruchomych, członek Komitetu Technicznego PKN KT 248 ds. Wózków Jezdniowych.

 

foto:
kliknij aby powiększyć
admin | dodano 2019-11-26
TAGI: magazyn Dźwig | dźwig | winda | UDT | Urząd Dozoru Technicznego | transport bliski | urządzenia transportu bliskiego